پلتفرم‌ها فقط میزبان نیستند | ضرورت پاسخگویی حقوقی سکوهای دیجیتال در قبال محتوای کاربران

در پی انتشار برخی آگهی‌ها و محتواهای بحث‌برانگیز در پلتفرم‌های داخلی، از جمله مواردی مانند فروش حیوانات در معرض انقراض، بار دیگر این پرسش مطرح شده که آیا پلتفرم‌ها صرفاً میزبان محتوا هستند یا در قبال آن مسئولیت حقوقی و اجتماعی دارند.

حمید شکری خانقاه، استاد ارتباطات، در این‌باره با رد نگاه «بی‌طرفی مطلق پلتفرم‌ها» تأکید کرد: سکوهای دیجیتال تنها یک بستر خنثی نیستند، بلکه با طراحی الگوریتم‌ها، نحوه توزیع محتوا و مدل‌های تعامل، در شکل‌دهی به جریان اطلاعات نقش فعال دارند و نمی‌توانند از مسئولیت شانه خالی کنند.

تفکیک انواع محتوا و سطح مسئولیت

به گفته این استاد دانشگاه، برای تعیین مسئولیت پلتفرم‌ها باید میان انواع محتوا تفاوت قائل شد:

• محتوای عادی

• محتوای اختلاف‌برانگیز

• محتوای آشکارا غیرقانونی

او توضیح داد در مواردی که محتوا به‌وضوح با قوانین و حقوق عمومی در تضاد است، مانند قاچاق، فروش گونه‌های جانوری حفاظت‌شده یا اقلام ممنوعه، پلتفرم‌ها موظف به مداخله پیشینی هستند و نمی‌توانند صرفاً به گزارش کاربران اکتفا کنند.

نقد عملکرد پلتفرم‌ها در موارد پرخطر

شکری خانقاه با اشاره به نمونه‌هایی مانند آگهی فروش حیوانات کمیاب گفت: حتی امکان انتشار چنین محتواهایی نشان‌دهنده ضعف در نظام نظارت پلتفرمی است. به گفته او، این حوزه‌ها صرفاً معاملات فردی نیستند، بلکه به حقوق عمومی، محیط زیست و نظم اجتماعی مرتبط‌اند و نیازمند سازوکارهای دقیق‌تری مانند فیلتر هوشمند و راستی‌آزمایی هستند.

حکمرانی هوشمند؛ راه‌حل میانه

این استاد ارتباطات تأکید کرد که مسئله اصلی، انتخاب میان آزادی یا محدودیت نیست، بلکه ایجاد تعادل میان این دو است. او با رد رویکردهای «رهاسازی کامل» و «انسداد سلیقه‌ای» افزود: فضای مجازی به «آزادی مسئولانه» نیاز دارد؛ به‌گونه‌ای که هم دسترسی کاربران حفظ شود و هم از قانون‌گریزی جلوگیری شود.

ضرورت تدوین قواعد شفاف

وی یکی از چالش‌های اصلی را نبود دستورالعمل‌های شفاف دانست و گفت: باید دقیقاً مشخص شود چه محتوایی مجرمانه، ممنوع یا پرخطر است. نبود این شفافیت، هم کاربران را دچار سردرگمی می‌کند و هم پلتفرم‌ها را به سمت تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای سوق می‌دهد.

مدل پیشنهادی نظارت

شکری خانقاه با اشاره به ضرورت «نظارت لایه‌ای» توضیح داد:

• در محتوای کم‌خطر، نظارت پسینی و گزارش کاربران کافی است

• در حوزه‌های پرخطر، نظارت پیشینی، الگوریتم‌های هوشمند و بررسی انسانی باید همزمان فعال باشد

او همچنین تأکید کرد که فناوری به‌تنهایی کافی نیست و باید ترکیبی از حقوق، فرهنگ، اخلاق و مدیریت در حکمرانی فضای مجازی به کار گرفته شود.

راهکارهای پیشنهادی

این استاد دانشگاه چند راهکار کلیدی را مطرح کرد:

• به‌روزرسانی قوانین مرتبط با پلتفرم‌ها

• تدوین شیوه‌نامه‌های تخصصی برای هر نوع سکوی دیجیتال

• الزام پلتفرم‌ها به انتشار «گزارش شفافیت»

• تقویت نهاد ناظر چندرشته‌ای و تخصصی

پایان عصر بی‌مسئولیتی

شکری خانقاه در جمع‌بندی تأکید کرد: هر پلتفرمی که از داده و تعامل کاربران بهره اقتصادی می‌برد، باید در قبال پیامدهای آن نیز پاسخگو باشد. به گفته او، آینده فضای مجازی در گرو حکمرانی هوشمند، شفاف و متوازن است؛ مدلی که بتواند میان آزادی کاربران و صیانت از حقوق عمومی تعادل ایجاد کند.